psychologist-student


+ روانشناسی تجربی (5)

    اندازه گیری زمان واکنش

در این آزمایش به اندازه گیری زمان های واکنش پرداخته می شود و  میزان زمان واکنش آزمودنی ها در سه نوع زمان واکنش ساده، انتخابی و تشخیصی و تفاوت این سه نوع زمان واکنش مشاهده و بررسی می شود.

مقدمه:
زمان واکنش، مدت زمانی است که فرد صرف می کند تا به طور ارادی در مقابل یک تحریک کم و بیش پیچیده  واکنش نشان دهد. چنانچه می دانیم، انتقال عصبی، در بدن ما برخلاف سیم برق ( که صرفاً الکتریکی است) الکترو شیمیایی است و طبعاً سرعت بسیار پایین تری نسبت به آن دارد.از طرفی، این پدیده، روان تنی یا سایکو فیزیک هم به شمار می آید و به جنبه های فیزیولوژیک و جنبه های روانی مربوط می شود.
زمان واکنش به دو عامل زمان تحریک گیرنده های حسّی و زمان انتقال ( به مراکز عصبی و از آنجا به اندام پاسخ) بستگی دارد ( البته به طور دقیق و با نگاه ریز، به عوامل بسیار متعددی بستگی دارد).
سه نوع زمان واکنش می توان تشخیص داد:
الف- زمان واکنش ساده که در آن، به یک محرّک واحد با یک واکنش واحد پاسخ داده می شود.
ب- زمان واکنش انتخابی که در آن، به محرک های متلف پاسخ های مختلف داده می شود.
ج – زمان واکنش تشخیصی که در آن، آزمودنی فقط به یک محرّک پاسخ  می دهد و به محرک های دیگری که مغایر یا مشابه آن هستند، پاسخ نمی دهد.
حدّ فیزیولوژیک در انسان یا به عبارتی؛ حدّ اقل زمان واکنش در انسان 12صدم ثانیه شناخته شده بود که امروزه با تکنولوژی پیشرفته و محاسبه دقیق، بین 15 تا 17 صدم ثانیه تشخیص داده می شود.

 وسایل لازم:
دستگاه زمان سنج واکنش یا ری اکشن تایمر (Reaction Timer) که می تواند زمان واکنش را با دقّت  0.001 (یک هزارم) ثانیه نشان دهد. این دستگاه شامل یک جعبه بزرگ است که تجهیزات و کلید های کنترل روی آن تعبیه شده است و دو شَستی که با سیم به دستگاه متصل هستند. دستگاه شامل دو بخش محرّک نوری و صوتی است که محرّک نوری آن را سه رنگ سبز، قرمز و زرد تشکیل می دهد و محرک صوتی آن صدای بوق کوتاهی است که از لحاظ شدّت و زمان قابل تنظیم است. قابلیّت دستگاه به گونه ایست که می توان آن را به طور خودکار یا دستی تنظیم نمود و آزمایش را انجام داد. روی دستگاه شش گروه کلید وجود دارد؛ تنظیم نوع واکنش (ساده، انتخابی ، تشخیصی)، انتخاب رنگ نور(برای هر دو سمت چپ و راست)، انتخاب فرکانس صدا، انتخاب حالت خودکار و دستی آزمایش، کلید پاک کردن اعداد ثبت شده و تنظیمها، کلید شروع آزمایش. همچنین صفحه نمایشگر اعداد روی دستگاه نصب شده که رقم زمان واکنش را با دقت یک هزار م مشخص می کند ( به شکل 1 توجه کنید).

 

 شکل 1- شمای یک دستگاه سنجش زمان واکنش

 

روش کار:

الف.آزمایش واکنش ساده: برای تعیین حداقل زمان واکنش ساده، آزمودنی روبروی آزمون گر و مقابل دستگاه نشسته و یکی از شستی ها را در دست می گیرد. سپس با فرمان آزمون گر بلافاصله با دیدن روشن شدن چراغ رنگی درخواستی آزمودنی یا شنیدن صدای بوق، شستی را فشار  می دهد. آزمون گر زمان واکنش را که در صفحه نمایشگر دستگاه نشان داده شده ، ثبت می کند و تا 20 بار به آزمایش ادامه می دهد.
ب. آزمایش واکنش تشخیصی: آزمون گر از آزمودنی می خواهد که مثلاً فقط با روشن شدن چراغ سبز شستی را فشار دهد. در این آزمایش چراغ های دیگر به طور نامنظّم (ر ندوم و به صورت خودکار) به عنوان محرّک مزاحم روشن می شود و مانند بند الف آزمایش، آزمودنی زمان واکنش آن را ثبت می کند.
ج. در این مرحله، دو شستی در دستان آزمودنی قرار داده می شود؛ یکی دست چپ و دیگری راست. آزمودنی باید مثلاً به هنگام دیدن نور سبز ، شستی دست راست خود را فشار دهد و هنگام دیدن نور قرمز، دست چپ را. یا مثلاً هنگام شنیدم بوق دست چپ را و هنگام روشن شدن چراغ زرد دست راست را. لازم به توضیح است که در این نمونه دستگاه، این کار به صورت خودکار و ر ندوم انجام می پذیرد.
در پایان، نتایج را در جداولی جداگانه برای هر آزمودنی ثبت می کنیم و میانگین زمان واکنش هر فرد را در هر مرحله به دست می آوریم. در انتها نیز، میانگین و انحراف معیاری از همه آزمودنی ها تهیّه می کنیم.
( نتایج مربوطه را می توانید در جدول های 1 تا 3 ببینید)

 جدول 1- ریز نمرات آزمایش زمان واکنش آزمودنی شماره 4  

انتخابی

تشخیصی

ساده

ردیف

392

358

252

1

263

346

206

2

249

347

155

3

213

230

198

4

288

222

193

5

286

238

194

6

287

288

181

7

197

343

234

8

379

219

210

9

401

422

220

10

313

268

277

11

309

237

170

12

386

289

232

13

419

345

239

14

434

223

197

15

312

256

170

16

239

335

160

17

271

243

128

18

357

240

186

19

282

216

196

20

6294

5865

3998

جمع

314.7

293.25

199.9

میانگین

 

  جدول 2- میانگین زمان واکنش کل آزمودنی ها

انتخابی

تشخیصی

ساده

ردیف

292.1

250.65

185.95

آزمودنی1

307.25

254.35

181.6

آزمودنی 2

367.3

258.1

229.3

آزمودنی 3

314.7

293.25

199.9

آزمودنی 4

1281.35

1056.35

796.75

جمع

320.33

264.08

199.18

میانگین


          جدول 3- نمایش معدل ها و انحراف معیار نتایج

 

تحلیل نتایج:
 با توجه به نتایجی که از نتایج کلّ آزمودنی ها به دست آمد می توان چنین گفت که میانگین زمان واکنش ساده در آزمودنی های کلاس درس روانشناسی تجربی، حدود 20 صدم ثانیه (199هزارم ثانیه) است. با نگاه به میانگین زمان سه نوع واکنش مختلف یکی از آزمودنی ها می توان  به سادگی تفاوت زمان واکنش را در این سه نوع واکنش دریافت؛ زمان واکنش از ساده به تشخیصی و انتخابی به ترتیب طولانی تر شده و نشانگر این مطلب است که فرایند این سه نوع واکنش متفاوت بوده و به ترتیب پیچیده تر می شود. چون زمان صرف شده برای پاسخ طولانی شده و فرض این است که در عوامل مؤثر دیگر در زمان واکنش ( مانند زمان ادراک محرک و پاسخ و تفاوت نوع محرّک نوری یا صوتی و...)  تغییری ایجاد نشده است.
چنانچه در جدول 3 ملاحظه می کنید، انحراف معیار استاندارد این گروه کوچک مورد آزمایش در  زمان واکنش ساده حدود 194 هزارم ثانیه  می باشد.

-------------------------------------------------

     تعارض

در این آزمایش به بررسی واکنش انسان در شرایط تعارض محرّک ها می پردازیم. این آزمایش را با وسیله ای ساده انجام می دهیم که تعارض نگار نام دارد.

مقدمه:
در زندگی روز مرّه و در موضوعات جزئی و کلی و بزرگ و کوچک گاه به موقعیت هایی  بر می خوریم که در آن چند محرّک همزمان پیش می آید و باید به یکی از آن ها  پاسخ داد. هر کس باید این قدرت را داشته باشد تا در چنین موقعیت هایی تصمیم  بگیرد و راه درست و صحیح را انتخاب کند.
تعارض انواع مختلفی دارد؛
تعارض مثبت، مثبت : جایی است که دو محرّک مثبت همزمان پدید آید و انسان نیازمند آن باشد که به یکی پاسخ دهد. یعنی  باید انتخاب کرد که گزینه الف را انتخاب کرد یا ب ( با فرض اینکه هر دو مطلوب باشد). مثل شخصی که پیشنهاد کار در دو جای مختلف و همزمان به او شده است.
تعارض منفی، منفی : جایی است که شک و تردید در انجام ندادن دو کار باشد یا به عبارت دیگر یعنی باید انتخاب کرد که از گزینه الف خودداری کرد و گزینه ب را انجام داد یا از گزینه ب فرار کند و گزینه الف را انجام دهد ( با این فرض که هر دو گزینه مورد نفرت است). مثل محکومی که در شیوه مجازات خود مخیّر است.
تعارض مثبت، منفی : جایی است که فرد، مردّد است در انتخاب یک چیز و دوری از یک چیز همزمان. یعنی باید انتخاب کند که به  طرف گزینه الف برود ( گزینه الف را انجام دهد) یا از گزینه ب دوری کند ( گزینه ب را انجام ندهد). مثل کسی که میخواهد ازدواج کند در حالی که به دو دلیل مختلف ( مثبت و منفی) طرفِ مورد نظر را هم می خواهد و هم نمیخواهد.
ما با چنین موقعیت هایی البته در موارد خیلی جزئی زیاد روبرو می شویم مثل اینکه در حال رانندگی به دو راهی برسیم  و بخواهیم یکی را انتخاب کنیم، اما در موارد حساس تر این انتخاب سرنوشت ساز تر می شود. مثل اینکه یک خلبان هواپیمای مسافری یا یک راننده اتوبوس بخواهد از یک دوراهی یکی را انتخاب کند.

هدف:
سنجش و بررسی اینکه هر کس در موقعیت های تعارض، چه تصمیمی می گیرد.
وسایل لازم:
1-دستگاه تعارض سنج؛ دستگاهی است بسیار ساده که از بخشهای زیر تشکیل شده است:
- صفحه ای که روی آن محلی برای قرار دادن کاغذ وجود دارد.
- در محل دید آزمودنی تعداد 4 عدد چراغ به رنگهای سبز و قرمز تعبیه شده است که دو چراغ (سبز و قرمز) در بالای صفحه رسم خطوط و سمت راست و دو چراغ در سمت چپ همان قسمت وجود دارد.
- کلید هایی در قسمت جلوی آزمون گر وجود دارد به رنگهای سبز و قرمز که هر کدام مربوط به یکی از چراغ های مذکور است.
- صفحه ای حایل نیز وجود دارد که مانع آن می شود تا آزمودنی کلید ها ی مورد انتخاب آزمون گر را ببیند.
2-یک برگه سفید( نصف آ4).
3- یک قلم برای رسم خطوط.
( به تصویر 1 توجه کنید)


 
شکل 1- شمای دستگاه تعارض نگار


روش آزمایش:
آزمون گر و آزمودنی مقابل یکدیگر می نشینند. کاغذی که به اندازه لازم برش خورده و قبلا آماده شده در محل مخصوص قرار می گیرد. آزمودنی نوک قلم را در نقطه وسط لبه پایین کاغذ قرار می دهد. او باید به محض دیدن روشن شدن چراغ سبز در هر طرف که باشد با قلم، خطی به سمت چراغ بکشد و با دیدن روشن شدن چراغ قرمز به جهت مخالف آن خط بکشد.
آزمودن گر برای شبیه سازی وضعیت تعارض مثبت- مثبت، دو چراغ سبز را در دو طرف روشن کند؛ برای تعارض منفی- منفی، دو چراغ قرمز در دو طرف را و برای تعارض مثبت- منفی، دو چراغ سبز و قرمز در یک طرف را همزمان روشن کند.

نکات:
- هر از چند گاهی برای اینکه موقعیت تصادفی و غیر قابل پیش بینی باشد، می تواند از یک چراغ در یک طرف استفاده کند. چنانچه در ابتدای آزمایش نیز بهتر است برای آشنا شدن و آماده شدن بیشتر آزمودنی با کار، این کار را انجام دهد.
- برای اینکه آزمایش طبیعی تر باشد آزمودن گر باید بدون آگاه کردن آزمودنی از اینکه چه مرحله ای از تعارض را انجام می دهد، به این کار بپردازد.
ما در این آزمایش از دانشجویان رشته روانشناسی استفاده کردیم و تعداد آزمودنی ها را خیلی افزایش ندادیم.

تحلیل نتایج:
با توجه به کم بودن تعداد آزمودنی ها نتایج خیلی گسترده نبود، اما نتایج مختصری که در این سه نوع تعارض در آزمودنی ها مشاهده شد حاکی از این بود که آزمودنی ها در موقعیت های تعارض واکنش های متفاوتی دارند.
بعضی از آزمودنی ها در موقعیت تعارض مثبت- مثبت و منفی – منفی،  یکی از گزینه ها ر ا بی درنگ انتخاب می کردند و در مقابل برخی دیگر مکث می کردند و قادر به انتخاب نبودند، عده ای هم با مکث کوتاه یک گزینه را انتخاب می کردند.
در موقعیت تعارض منفی- مثبت، تقریبا همه آزمودنی ها در تکرار این موقعیت، به دفعات مکث کرده و قادر به انتخاب نبودند. در مواقعی هم با تصمیم گیری سریع و بدون مکث به طرف موقعیت تعارض رفته و آن را بر می گزینند.
با این نتایج می توان تا حدودی پی برد که اشخاصی که قادر به تصمیم گیری سریع و انتخاب گزینه صحیح در موقعیت های تعارض نیستند، در زندگی شخصی خود نیز اگر به چنین موقعیت هایی برخورد کنند در تصمیم گیری خود به مشکل برخواهند خورد.


منابع:
1- مطالب ارائه شده در جلسه درس روانشناسی تجربی استاد خدادادی.
2- کتاب راهنمای عملی روانشناسی تجربی، ترجمه و تألیف دکتر حمزه گنجی.

نویسنده : S.Hani M.M ; ساعت ۱٢:٢٥ ‎ق.ظ ; سه‌شنبه ٢٥ اسفند ،۱۳۸۳
    نظرات شما()   لینک