psychologist-student


+ روانشناسی تجربی (6)

     سنجش آستانه ها
      «ادراک سوسو»

در این آزمایش به مرور اجمالی انواع آستانه ها و بررسی یکی از انواع آستانه ها (آستانه ادراک سوسو)  می پردازیم و متوسط آستانه ادراک سوسو در افراد مورد آزمایش ، به دست می آوریم.


مقدمه:
آستانه حسی مفهومی اساسی در پسیکوفیزیک است. اگر چه این مفهوم را اولین بار، فیلسوفی به نام هربارت در سال 1824 به کار برده است، ولی بدون شک، وِبر فیزیولوژیست بین سالهای 1824 و 1850 این مفهوم را برای نشان دادن رابطه میان تغییرات محرک و احساس به کار برده است. او عملاً نشان داد که برای مفهوم احساس اختلاف یا تفاوت میان دو تحریک باید حد اقل شدت محرک میان آنها احساس شود( آستانه اختلافی). برای اینکه موجود زنده بتواند به محرک های ضعیف پاسخ دهد یا این که دو محرک ضعیف را متمایز از یکدیگر احساس کند، باید شدت محرک به اندازه ای باشد که بدان حساسیت نشان دهد ( آستانه مطلق احساس).
بنابراین  می توان این تعریف ها را ارائه داد:
آستانه مطلق: حد اقل شدت محرک لازم که در 50% موارد احساس شود.
آستانه اختلافی: حداقل شدت لازم میان دو محرک که در 50% موارد تفاوت آن برای آزمودنی قابل تشخیص باشد.
به طور مثال آستانه مطلق در حس شنوایی حد اقل محرک صوتی است که فرد در پنجاه درصد موارد آزمایش آن را بشنود. و آستانه اختلافی در حس شنوایی حد اقل شدت میان دو محرک صوتی است که در پنجاه درصد موارد آزمایش، آزمودنی تفاوت آن را تشخیص دهد.
بدین گونه هر حسی آستانه مطلق و اختلافی مخصوص به خود را خواهد داشت. یکی از انواع آستانه ها، آستانه دو نقطه ای یا آستانه تشخیصی است. آستانه دو نقطه ای عبارت است از حد اقل فاصله ای که اجازه می دهد تا دو محرک پوستی نزدیک به هم ، جدا از یکدیگر تشخیص داده شود. برای اندازه گیری این آستانه از وسیله ای به نام کولیس سنجش ادراک دو نقطه یا لامسه سنج مانوریه  استفاده می شود که شکل آن شبیه یک انبر دارای دو سر نوک تیز است که فاصله این دو سر قابل تنظیم و اندازه گیری است. با استفاده از این وسیله می توان فهمید که هر فرد، در هر قسمت از پوست بدن با چه فاصله ای میان دو محرک (دو نقطه ای)  می تواند دو تا بودن آن را تشخیص دهد. (تصویر 1)


 
شکل 1- کولیس سنجش ادراک دو نقطه

یکی دیگر از انواع آستانه ها ، آستانه ادراک سوسو  است. این بحث مربوط به خاموش و روشن شدن نور و ادراک ما از این تناوب است. چنانچه میدانیم روشنایی وسایلی مانند چراغ مهتابی و بعضی لامپ هایی که با برق شهر کار می کنند در واقع درحال خاموش و روشن شدن هستند و به دلیل سرعت بالای آن ، ما قادر به ادراک درست آن نیستیم. به طور مثال در لامپ مهتابی فرکانس یا بسامد سوسو، 50هرتز است ؛ یعنی در هر ثانیه 50  بار خاموش و روشن می شود.
میانگین آستانه ادراک سوسو حدود 42 هرتز است. ما در این آزمایش به بررسی میانگین این ادراک در میان دانشجویان درس روانشناسی تجربی  می پردازیم.


هدف:
تعیین آستانه ادراک سوسو در دانشجویان گروه روانشناسی مؤسسه امام خمینی (ره).

 

وسایل لازم:
دستگاه ادراک سوسو (Flicker Frequency) وسیله ای است برای سنجش این آستانه ادراکی. این دستگاه از یک جعبه  فلزی تشکیل شده است که  در یک سوی آن محلی برای دیدن داخل جعبه تعبیه شده است و در مقابل آن درون جعبه چراغ کوچکی  نصب شده است که آزمودنی باید  آن را ببیند. در کنار جعبه نیز کلید هایی برای تنظیم نور و بسامد آن ( میزان خاموش و روشن شدن در ثانیه) وجود دارد.
(در شکل 2  می توانید آن را ببینید).

 
شکل 2- شمای دستگاه ادراک سوسو


روش کار:
 آزمودنی چشمان خود را روی محل دید قرار داده و به داخل جعبه نگاه می کند. آزمون گر بعد از روشن کردن دستگاه و روشن شدن لامپ درون جعبه، از آزمودنی می خواهد تا همانطور که درون جعبه را می بیند، با دست خود فرکانس لرزش نور را تنظیم کند و نقطه آستانه ادراک سوسو ی خود را بیابد. سپس به آزمون گر بگوید تا نتیجه را ثبت کند. این کار را حد اقل 5 بار و ترجیحاً 10 بار برای هر آزمودنی انجام می دهد.
ما در این آزمایش با توجه به کمبود وقت و آزمودنی به حد اقل اکتفا کرده و برای هر آزمودنی 5 بار و روی 18 نفر ، آن را انجام داده ایم.
نتایج را در جدول زیر می توانید ببینید.( که البته شما نمی تونید ببینید چون حجم وبلاگو شدید افزایش میداد نذاشتمش اینجا. اگر خواستید خبرم کنید(

واریانس گروه = 10.06
انحراف استاندارد کل گروه =3.17

 تحلیل نتایج:
با توجه به نتایج به دست آمده که در جدول شماره یک نیز مشاهده می کنید میانگین آستانه ادراک سوسو در کلاس روانشناسی تجربی و دانشجویان رشته روانشناسی موسسه امام خمینی 44.92  است . همانطور که توجه دارید این میانگین با عددی که قبلا درمورد میانگین این آستانه گفته شد، کمی تفاوت دارد، یعنی از عدد 42 حدود سه رقم بالاتر است.
این بدین معناست که آزمودنی ها در این کلاس، به طور متوسط، خاموش و روشن شدن نور برای حدود کمتر از 45 بار در ثانیه را درک می کنند و بیشتر از آن را ادراک نمی کنند.

 


 

 

     انتقال اثر یادگیری
       (ترسیم در آینه)

آزمایش یادگیری و انتقال دوجانبه یا ترسیم در آینه بیانگر آنست که یادگیری در اندام انجام نمی پذیرد، بلکه فرایندی عصبی است و در مغز انجام می شود. در این آزمایش، انتقال دوجانبه از طریق ترسیم در آینه، روشی که معمولاً برای مطالعه یادگیری حاصل از راه کوشش و خطا به کار می رود، مورد مطالعه قرار می گیرد.

مقدمه:
رفتار گرایان افراطی در روانشناسی تجربی، معتقد بودند که یادگیری فرایندی است رفتاری و در اندام مختلف بدن در کارهای مربوط به آن انجام می گیرد. یعنی  اگر مهارت یا کاری را با دست خود انجام می دهیم این یادگیری در همین دست انجام می پذیرد. امّا شناخت گرایان با مخالفت با این نظر پرداختند و مدّعی شدند که یادگیری در سیستم عصبی است نه در سطح اندام. شاهد این ادعا هم این است که به طور مثال یادگیری که در یک دست انجام گرفته اگر قائل به ادعای رفتار گرایان (افراطی) باشیم، نباید دست طرف مقابل قادر به انجام آن باشد چون یادگیری در آن انجام نشده . اما واقعیت غیر از این است و به وضوح مشاهده می کنیم که مهارت های یک دست یا اندام یک طرف در طرف دیگر هم قابل انجام است.
البته باید این نکته را در نظر داشت که مهارت یک طرف بدن نسبت  به طرف دیگر مسأله ای جدا ست و در بحث راست برتری یا چپ برتری جای دارد.
به هر صورت اگر یادگیری قبلی ( در یک طرف) موجب  تسهیل یادگیری بعدی شود، اصطلاحاً  می گویند انتقال صورت گرفته است. انتقال ( اثر یادگیری) وقتی دو جانبه نامیده می شود که یادگیری یک کار با یک عضو ( مثلاً دست راست) یادگیری همان کار با عضو مقابل آن ( دست چپ) را تسهیل کند.

وسایل لازم:
دستگاه ترسیم در آینه؛ این دستگاه شامل دو بخش است که یکی محل ترسیم در آینه است و دیگری جعبه کنترل است. قسمت ترسیم شامل یک صفحه مسطح است که نقشی ستاره مانند در آن رسم شده و یک آینه به صورت عمود بر این صفحه مسطح وجود دارد که تصویر ستاره در آن منعکس می شود. صفحه ای حائل  هم وجود دارد که مانع دیدن محلّ رسم به صورت مستقیم می باشد. در بخش جعبه کنترل، یک کلید روشن و خاموش وجود دارد، بلند گویی برای شنیدن صدای بوق دستگاه، قلم مخصوص فلزی که با سیم به جعبه کنترل متصل شده است و صفحه نمایش زمان رسم و خطاهای آزمودنی.
( به شکل 1 نگاه کنید)

 
شکل 1- شمای دستگاه ترسیم در آینه

روش کار:
مرحله اول: آزمون گر از آزمودنی می خواهد که با دست راست خود قلم مخصوص را در دست بگیرد و نوک آن را در محل شروع (یکی از گوشه های شکل ستاره) بگذارد. از بالای دستگاه و از طریق آینه به تصویر نگاه کند و قلم را روی شکل ستاره رسم شده بکشد. با اعلام آمادگی آزمون گر کلید شروع را زده و در پایان کار نیز آن را خاموش می کند. سپس زمان ثبت شده برای رسم  شکل در آینه و تعداد خطاهایی را که دستگاه نشان می دهد، برای آزمودنی ثبت می کند.
مرحله دوم: همین کار مرحله اول را با دست چپ و 10 بار انجام می دهد.
مرحله سوم: مانند مرحله اول شکل را با دست راست رسم می کند و نتایج آن را آزمون گر ثبت می کند.
نکات:
1) در مورد آزمودنی هایی که راست برتر ( راست دست) هستند  جای دست چپ و راست در آزمایش عوض می شود یعنی مرحله اول و سوم را با دست چپ خود و مرحله دوم را با دست راست انجام می دهند.
2) آزمودنی ها از عملکرد خود در هر مرحله نباید آگاه شوند.
3) مشکلی در این راه وجود دارد؛ اینکه ممکن است کسی که با دست راست در مرحله اول شکل را رسم کرده است، یادگیری برایش حاصل شده باشد و در مرحله سوم پیشرفت حاصله، نتیجه همین یادگیری باشد نه یادگیری در مرحله دوم، یا به هر حال تأثیری در آن داشته باشد.
برای حلّ این مشکل آزمودنی ها را به دو گروه آزمایش و گروه گواه تقسیم می کنیم. روش کاری که گفته شد را در مورد گروه آزمایش انجام می دهیم و گروه گواه را با حذف مرحله دوم آزمایش می کنیم. یعنی فقط در دو مرحله با دست راست  شکل را رسم می کنند و با مشاهده نتایج می توانیم بفهمیم که آیا مرحله دوم در گروه آزمایش تأثیری در یادگیری دست راست در مرحله سوم داشته است یا نه.
4)  برای هرچه طبیعی و شبیه تر شدن شرایط گروه گواه و آزمایش، به اندازه ای که هر آزمودنی در گروه آزمایش طول می کشد تا مرحله سوم را بعد از مرحله اول انجام دهد ( زمان انجام مرحله دوم، ده بار با دست چپ) ، بین دو مرحله در گروه گواه  فاصله می دهیم .
در پایان آزمایش نتایج گروه گواه و آزمایش را جداگانه ثبت می کنیم.  پس از به دست آوردن میانگین هر گروه در مرحله اول و مرحله آخر، درصد انتقال زمان و درصد انتقال خطا ها را به دست می آوریم و  بین دو گروه مقایسه انجام می دهیم.
 (نتایج را در جدولهای ۱ و ۲ قرار دادیم که اینجا آورده نشده )

جدول 1- نتایج عملکرد گروه گواه
جدول 2- نتایج عملکرد گروه آزمایش

تحلیل نتایج:
با توجه به محدودیت آزمایش از لحاظ زمانی و تعداد آزمودنی ها اما نتایج نسبتا جالبی به دست آمد. با مشاهده جدول 1 و 2 که مربوط به گروههای گواه و آزمایش است، تأثیر یادگیری با دست چپ در نتایج دست راست مشخص می شود. به صورت خیلی ساده و صرفا با نظر به نتایج گروه آزمایش می توان به سادگی  به تفاوت فاحش مرحله اول و مرحله آخر آزمایش رسید.چنانکه میانگین خطاها در مرحله اول 24 بوده و در مرحله دوم حدوداً 16 شده و نیز میانگین زمان نیز از 153 به 100 تقلیل یافته است  بنابر این  تمرین با دست چپ در یادگیری دست راست مؤثر بوده است. اما همانطور که در روش آزمایش نیز توضیح داده شد با توجه به اینکه مرحله اول کار با دست راست ، خود می تواند نوعی یادگیری برای مرحله آخر به همراه داشته باشد، برای دفع این مشکل و گرفتن نتایج دقیق تر دو گروه  تشکیل دادیم. اکنون با نگاه به هر دو گروه گواه و آزمایش بهتر می توانیم به نتیجه کار پی ببریم.
در هر دو گروه بین مرحله اول و آخر تفاوت محسوسی مشاهده می شود اما با دقت در درصد انتقال زمان و خطای دو گروه مشاهده می شود که درصد انتقال خطا در گروه آزمایش کمتر از گروه گواه بوده و نیز درصد انتقال زمان در گروه آزمایش بیشتر بوده است.
با تمام قوت و ضعف هایی که این آزمایش داشت باید توجه داشت که عوامل زیادی در نتایج این آزمایش تأثیر مستقیم و غیر مستقیم دارند، از جمله  در گروه آزمایش روال کار دشوار تر از گروه گواه است چون مداومت در این کار و تکرار آن پشت سر هم موجب افت کار می شود در حالی که در گروه گواه فقط دو مرحله ساده داشتیم که بین این دو مرحله فاصله نسبتا زیادی بود که خود این فاصله نوعی استراحت محسوب می شود و موجب تفاوت بسیار در نتایج دو گروه می شود.


 

     شایعه

در این آزمایش ساده به نحوه شکل گیری شایعه و تغییر آن در طول دهان به دهان شدن یک خبر می پردازیم.

مقدمه:
شایعه عبارت است از خبری که دهان به دهان می گردد و امکان بررسی درستی و نادرستی آن میسر نیست.
شایعه یکی از ابزار قدرتمند در عملیات های روانی است که معمولاً در زمان جنگ و با اهداف سیاسی بیشتر استفاده می شود، چنانچه در طول جنگهای تاریخ از قدیم تا حال به وفور دیده می شود که شایعات چگونه سرنوشت یک جنگ را به طور معکوس رقم زده است. از جمله در جنگ معروف احد در زمان صدر اسلام، شایعه شهادت پیامبر نقش مهمی در تضعیف روحیه سپاه اسلام و شکست آنان داشت. در قرون اخیر نیز این مساله به عنوان یکی از ترفند های استراتژیک نظامی به کار می رفته ( و می رود) و به دفعات از آن استفاده شده است. در مسائل غیر سیاسی مانند امور اقتصادی و اجتماعی نیز شایعه نقش خیلی مهمی دارد.
برای آن که شایعه به وجود آید، لازم است اولاً  خود خبر مهم باشد ثانیاً اطلاعاتی که اساس آن را تشکیل می دهند مبهم باشند، همچنین عاطفی بودن موضوع خبر می تواند در تغییر آن تأثیر بسزایی داشته باشد.
در جریان انتقال خبر، تغییر شکل هایی دیده می شود که همه آنها سه ویژگی اصلی دارند؛
الف- هم سطحی از طریق تضعیف اجزای خبر.
ب- برجستگی برخی ویژگیها در جهت اغراق.
ج- جذب از طریق تحریف اجزا در جهت نگرشهای افراد گروه.
این به این معنی است که  نقاط پر رنگ خبر در ذهن هر فرد در انعکاس آن خبر به نفر بعد پر رنگ تر می شود و از سوی دیگر نقاط کمرنگ و جزئی خبر با توجه به ذهنیت و نگرش فرد، کمرنگ تر شده و حتی ممکن است از بین برود.
این تغییر شکل ها از نوع تغییر شکل هایی است که در خاطرات به وجود می آید. فرایند تغییر خبر در طول نقل آن از یک نفر به دیگری، اگر منجر به حذف جزئی ازاجزائ آن شود به آن تسطیح می گویند و اگر منجر به برجسته شدن قسمتی از آن شود به آن برجسته کردن می گویند.
شایعه انواع گوناگونی همچون شایعه ساده، شیطانی، دو پهلو و ... دارد که توضیح مبسوط آن را می توانید در کتب مربوط به روانشناسی اجتماعی مطالعه کنید.

هدف:
بررسی و روشن کردن چگونگی تغییر شایعات.

شیوه آزمایش:
اجرای آزمایش مستلزم وجود 6 تا 8  آزمودنی است. این آزمایش را می توان در مقابل دید دانشجویان یک کلاس انجام داد. توضیحاتی که در زیر داده می شود، بر اساس چنین موقعیتی است.آزمودنی ها را از کلاس بیرون می کنند، آزماینده  تصویر انتخابی یا داستان به افراد حاضر نشان می دهد و یا حکایت مورد نظر را  برای آنها می خواند.
آزمون گر یکی از آزمودنی ها را صدا می زند و داستان را(در فرض انجام آزمایش با یک داستان)  برای او تعریف می کنند و از او می خواهند تا با دقت آن را شنیده و برای نفر بعد تعریف کند. سپس آزمودنی نفر بعد را صدا می زند و بعد از آمدن او داستان را کامل برایش تعریف می کند. افراد حاضر یا افراد بخصوصی که برای این کار تعیین شده اند  می توانند این داستان هایی را که آزمودنی ها تعریف می کنند یادداشت کنند. این کار را تا آخرین نفر آزمودنی انجام میدهند .
سپس برای سهولت در بررسی نتایج می توان آنها را به صورت زیر در جدولی ثبت می کنند:
تعداد ستون های جدول به تعداد آزمودنی ها ست.  در سطر اول جدول یکی از جزئیات داستان یا تصویر را می نویسند و  در سطر های بعدی اگر آن جزء توسط آزمودنی گفته شده بود، زیر آن علامت می زنند و در صورت تغییر جزئی آن را می نویسند.
ما در این آزمایش به دلیل کمبود وقت، فقط از پنج آزمودنی استفاده کردیم و به جای به کار گیری تصویر در آزمایش از داستانی که توسط یکی از دانش پژوهان، طرح شد استفاده کردیم. اصل داستان از این قرار است:
« روز گذشته ساعت پنج برای خرید چوب لباسی به بازار رفتم. درون یکی از مغازه ها مشغول چانه زدن با مغازه دار بودم که صدای مهیبی توجه همه مردم را به سوی خود جلب کرد. از مغازه خارج شدم و به طرف صدا رفتم، هر کس به طرفی می دوید. صدای گریه کودکی به گوش می رسید. زنی شیون کنان  به سویی می دوید. دود غلیظی فضا را پوشانده بود، رنگ سرخی زمین و دیوار را پر کرده بود. هر کس چیزی می گفت؛ او را بگیرید، با بیمارستان تماس بگیرید. چون عجله داشتم بدون توجه به پیامد ها، به خانه برگشتم».

تحلیل نتایج: 

 ردیف

 اصل خبر

 آزمودنی۱

 آزمودنی ۲

 آزمودنی۳

 آزمودنی۴

 ۱

 ساعت پنج دیروز

 روز پنجشنبه

 بیدار شدن-روز پنجشنبه

 پنجشنبه گذشته

 پنجشنبه گذشته

 ۲

 خرید چوب لباسی

 y

 y

 کمد یا چوب لباسی

 y

 ۳

 رفتن به بازار

 y

 y

 به همراه خانم بچه ها

 به همراه خانواده

 ۴

 چانه زدن با مغازه دار

 y

 y

 y

 y

 ۵

 صدای مهیب

 y

 y

 y

 y

 ۶

 خروج از مغازه

 y

 y

 y

 y

 ۷

 هر کس به طرفی می دوید

 y

 y

 y

 y

 ۸

 صدای گریه کودک

 y

 y

 n

 n

 ۹

 زنی شیوه کنان

 y

 y

 n

 n

 ۱۰

 دود غلیظ

 y

 y

 y

 دود -کمی دورتر

 ۱۱

 رنگ سرخ  زمین و دیوار

 y

 y

 y

 مایع قرمز رنگ

 ۱۲

 هر کس چیزی می گفت

 y

 y

 n

 n

 ۱۳

 او را بگیرید

 y

 y

 یک جنازه

 شبه جنازه

 ۱۴

 با بیمارستان تماس بگیرید

 y

 y

 y

 آمبولانس

 ۱۵

 چون عجله داشتم

 y

 y

 n

 n

 ۱۶

 به خانه برگشتم

 y

 y

 y

 y

چنانچه مشاهده می شود داستان بالا با جزئیات کم پس از سه بار تکرار ر و دهان به دهان شدن دچار تغییراتی شده است که مشاهده می کنید . برخی از تغییرات از همان اول و برخی دیگر به تدریج به وجود آمده است. با توجه به غیر طبیعی بودن محیط آزمایش و عدم غرض ورزی دانش پژوهان در تغییر خبر یا اضافه یا کم کردن اجزاء آن و نیز با اینکه تعداد آزمودنی ها پنج نفر بوده و در واقع خبر بعد از نقل اصلی فقط چهار بار تکرار شده است، با اینحال پس از دو-سه بار دهان به دهان شدن،  تعدادی از جزئیات آن حذف شده (تسطیح) و تعدادی از جزئیات تغییر کرده است، برخی جزئیات نیز اضافه شده است. با یک حساب سر انگشتی می توان دریافت که خبر هر چه بیشتر دهان به دهان شده و بین مردم بچرخد بیشتر دچار تحریف و تغییر می شود این علاوه بر این است که  بسیاری از انسان ها با توجه به دیدگاههای خود و بعضا با اغراضی که دارند برخی اخبار یا بعضی از اجزای آن  را درشت نمایی و قسمت هایی را کوچک نمایی می کنند.


منابع:
1- مطالب ارائه شده در کلاس درس روانشناسی تجربی استاد خدا دادی.
2- کتاب راهنمای عملی روانشناسی تجربی ترجمه و تألیف دکتر حمزه گنجی.
3- کتاب روانشناسی احساس و ادراک تألیف دکتر ایروانی و دکتر خداپناهی.

 

نویسنده : S.Hani M.M ; ساعت ۱:٢۳ ‎ق.ظ ; پنجشنبه ٢٧ اسفند ،۱۳۸۳
    نظرات شما()   لینک